Onderhandelaar in de bajes: Net als in de film?
Stel je een spannende film voor waarin de camera langzaam inzoomt op een bezwete onderhandelaar met een megafoon. Met een paar heroïsche oneliners en vlijmscherp psychologisch inzicht weet hij de gijzelnemer binnen vijf minuten tot tranen toe te roeren, waarna de dader het geweer neerlegt en alle gijzelaars ongedeerd naar buiten rennen.
Mijn naam is Alexander en dit is mijn eerste blog voor Criminologisch Netwerk Nederland. Het is een aanzet tot een ontdekkingstocht waar communicatie op expertniveau, diepgaande kennis van dadergedrag ontmoet. In 24 jaar werken in de justitiële/forensische keten waren er maar weinig dingen zo leuk, uitdagend en leerzaam als het werken als inrichtingsonderhandelaar, later opleider van en ontwikkelaar van onderwijs voor deze doelgroep.
Terug naar de film.
Hier is de onderhandelaar een eenling, een held die de perfecte woorden spreekt en de situatie in een handomdraai oplost. Verkoopt goed. Maar vraag je je als criminoloog nooit af hoe dit zo vaak geportretteerde proces echt verloopt?
De werkelijkheid in een penitentiaire inrichting (PI) is echter vele malen complexer, trager en methodischer. Als inrichtingsonderhandelaar ben je geen eenzame held maar een cruciaal onderdeel van een geolied crisisteam. Jij bent degene die in een gijzelingssituatie de dialoog aangaat, waarbij elke zin en elke pauze zorgvuldig wordt afgewogen. Jouw taak is het maken en behouden van contact, niet met snelle praatjes, maar door een betrouwbare gesprekspartner te zijn die de regie pas herneemt nadat de macht eerst volledig is weggegeven. Dit doe je in een zogenaamde cel; een hecht team met voor alle (meestal) 5 deelnemers een specifieke rol. En hoewel in films vaak de nadruk ligt op wat wij noemen de woordvoerder, zijn de andere rollen net zo belangrijk.
De taak: Vertrouwen bouwen in een vijandige omgeving
De inrichtingsonderhandelaar heeft binnen het anti-gijzelingsbeleid een duidelijk gedefinieerde rol: het aangaan van het gesprek om de kans op een veilige afloop voor alle betrokkenen te vergroten. Dit vereist een specifieke houding waarbij je niet de 'wet' komt voorschrijven, maar aansluit bij de behoeften van de gijzelnemer. We luisteren meer dan we praten. Eén van de eerste zaken die we met nieuwe onderhandelaars bespreken, is het motto ‘Talk to Me’.
In de wereld van de inrichtingsonderhandelaar is de zin 'Talk to Me' veel meer dan een vriendelijk verzoek; het vormt het fundament van de moderne crisispsychologie. Deze benadering werd geboren in de rauwe straten van New York tijdens de vroege jaren '70, een periode waarin de standaardreactie van de politie op een gijzeling nog bestond uit brute kracht en overweldigend geweld. Deze zogeheten 'lethal shock and awe' tactiek veranderde echter definitief na de gijzeling in de sportzaak John and Al's Sporting Goods in Brooklyn op 19 januari 1973.
Tijdens deze crisis overvielen vier mannen de winkel om wapens te stelen, wat uitliep op een shootout waarbij een agent omkwam. De daders verschansten zich vervolgens 47 uur lang met twaalf gijzelaars. In plaats van de winkel direct te bestormen, wat ongetwijfeld tot een bloedbad had geleid, kreeg de psycholoog en politieagent Harvey Schlossberg de ruimte om een revolutionaire nieuwe tactiek toe te passen: geduld en dialoog. Het resultaat was spectaculair, want alle overgebleven gijzelaars wisten te ontsnappen en de daders gaven zich uiteindelijk vreedzaam over. Dit incident staat sindsdien bekend als de werkelijke geboorteplaats van de moderne gijzelingsonderhandeling.
Kort na deze succesvolle afloop richtte de NYPD het eerste Hostage Negotiation Team ter wereld op. De drijvende krachten hierachter waren Schlossberg, die de emotionele en cognitieve kaders vastlegde, en luitenant Frank Bolz, die de tactische ervaring inbracht. Samen transformeerden zij de politie van een rammenram naar een luisterend oor. De spreuk 'Talk to Me' werd bewust gekozen omdat het de gijzelnemer uitnodigt om zijn verhaal te doen, wat essentieel is voor het opbouwen van een verstandhouding, ofwel rapport.
De filosofie achter deze aanpak rust op een aantal ijzersterke principes die we vandaag de dag nog steeds in de PI gebruiken. Een goede onderhandelaar hanteert de 80/20-regel, waarbij hij tachtig procent van de tijd luistert en slechts twintig procent praat. Dit stelt de onderhandelaar in staat om de ware motivatie en de emotionele staat van de dader te ontrafelen. Daarnaast wordt tijd ingezet als een tactisch wapen. De NYPD ontdekte namelijk dat tijd altijd in het voordeel van de autoriteiten werkt; naarmate de uren verstrijken, neemt de emotionele intensiteit af en wint de menselijke behoefte aan slaap en voedsel het van de adrenaline.
Het motto is ook expliciet 'Talk to me' en niet 'Listen to me'. Dit subtiele verschil geeft de gijzelnemer een gevoel van controle en autonomie, terwijl de onderhandelaar achter de schermen de regie via de relatie langzaam terugpakt. Deze New Yorkse methode werd de wereldwijde gouden standaard en werd later door instanties zoals de FBI en universiteiten zoals Harvard verder verfijnd. Ook het ijzeren principe dat je nooit iets weggeeft zonder er iets voor terug te krijgen, de basis van wederkerigheid in een crisis, is een directe erfenis van het pionierswerk van Bolz en Schlossberg.
In de PI hanteren we een realistische en situationele benadering, waarbij we geweld pas overwegen als de veiligheid werkelijk in het geding is en de kans op succes optimaal blijkt.
Onze eerste prioriteit is altijd het maken van contact om een band op te bouwen, want zonder die relatie is er geen basis voor beïnvloeding. Door voortdurend in gesprek te blijven winnen we kostbare tijd voor het crisisteam om de situatie te stabiliseren en veilige oplossingen te realiseren. Tegelijkertijd proberen we het agressieniveau te verlagen en verzamelen we cruciale informatie over de daders, de slachtoffers en hun fysieke toestand om het crisismanagement te voeden.
Contact maken, tijd winnen, agressie verlagen, een relatie opbouwen, informatie inwinnen. Maar hoe? Klinkt als een onmogelijke taak als je weet dat de gijzelnemer in veel gevallen dingen eist die simpelweg nooit gaan gebeuren……
Nieuwsgierig? Ik heb maar 2 pagina’s. Wie weet tot een volgende blog waarin we inzoomen op de cel en hoe ze te werk gaan. Tot dan!
In de tussentijd:
Talk to Me: Hostage Negotiators of the NYPD en New podcast tells story of NYPD Hostage Negotiation Team